Tytuł „Zegar bije” zaczerpnięty z XVIII wiecznej pieśni pogrzebowej stał się sygnaturą kilku różnych przedsięwzięć opartych na pieśniach wędrownych śpiewaków – Dziadów.
Repertuar koncertowy został w 2007 r. zarejestrowany na płycie CD „Zegar bije” nagrodzonej na Festiwalu Nowa Tradycja. Płyta stała się inspiracją dla słuchowiska „Zegar bije” Teatru Polskiego Radia w reżyserii Darka Błaszczyka, nagrodzonego w 2012 r. na Festiwalu Dwa Teatry. Repertuar ten stał się też bazą dla spektaklu „Zegar bije” Rodzinnej Orkiestry i Teatru „Noiseband” w reżyserii Darka Skibińskiego, który od premiery w 2012 roku grany był z powodzeniem przez kolejne 10 sezonów w Jurcie, w plenerze oraz na scenach w całej Europie.
Koncerty / płyta CD „Zegar bije”/ 2007
Starodawne pieśni o miłości i śmierci, marnościach tego świata, wędrówce ciał i dusz. Ku przestrodze, zadumie i pokrzepieniu wyśpiewane przez Jacka Hałasa. Pieśni dziadów, żebraków, wędrownych śpiewaków. Rozmyślania nad istotą naszego przebywania na tym świecie. Rozważania o grzechu i wybawieniu, rozmowy Duszy z Ciałem o ulotnościach, Boga z Diabłem o wiecznościach, Historie o Świętych i potępionych, wizje straszliwe Apokalipsy i Sądu nad wszelakimi naszymi uczynkami. Historie prawdziwe i zmyślone, tragiczne, komiczne i kosmiczne.
Jacek Hałas, artysta od wielu lat eksplorujący różne dziedziny sztuki tradycyjnej – śpiew, taniec, muzykę instrumentalną i rzemiosło – dotarł do nielicznych śladów tego zapomnianego bogactwa. Łącząc doświadczenie z wyobraźnią, oraz praktykując grę na lirze korbowej – archaicznym strunowym instrumencie wschodnioeuropejskich wędrowców – stworzył na tej bazie nową, artystyczną formę dziadowskiej sztuki.
Utwory:
- Dziewczyna ze starego miasta okolonego murami / pieśń wołoska od Slobodana Markovica / tłum. G. Djurdjev, J. Wichowska
- Przyjechał ksiądz do chorego / spod Łęczycy (wg. O. Kolberga)
- Wędrował Młodzieniec / z Górnego Śląska (wg. K. Turek)
- Piękna duszo, śliczny kwiecie / lubelska (wg.O. Kolberga)
- Wielki czwartek po wieczerzy / z Rusi (wg. O. Kolberga)
- Ogromny głosie, smutna nuta jego / podlaska od Br. Kuśmierowskiego
- A kto tę piosnkę trzy razy śpiewa / z Galicji (wg. O. Kolberga)
- Historyja o wędrówce Św. Rodziny / z suwalskiego od Z. Cieslukowej
- Zegar bije / wg. Śpiewnika Pieśni Nabożne, Szypliszki
LIRNIK
Wędrujący po terenach dawnej Rzeczypospolitej lirnicy śpiewali pieśni o świętych, o cudownych objawieniach, o końcu świata i Sądzie Ostatecznym, o śmierci i pośmiertnej wędrówce dusz, historie oparte na wątkach biblijnych i apokryficznych oraz opowieści o rozmaitych zdarzeniach „światowych” i lokalnych. Bogaty i zróżnicowany repertuar pieśniowy dziadów charakteryzował się tym, iż funkcjonujące w nim teksty w obrazowy sposób ukazywały ogólnoludzkie prawdy, jednocześnie przypominając o wynikających z nich zasadach moralnych. Rozważania te, jak szlachetny kruszec szlifowane przez setki lat na bezdrożach Europy, nabrały wyrazistej i pięknej formy, do dzisiejszego dnia zadziwiającej kunsztem i bogactwem wyobraźni.
LIRA KORBOWA
Instrument strunowy zbudowany w XI w.n.e. na południu Europy. Koło, poruszane za pomocą korby pełni rolę okrągłego smyczka, osadzonego w drewnianym pudle rezonansowym. Melodii wygrywanej na strunie melodycznej za pomocą drewnianych klawiszy, towarzyszy stały dźwięk strun burdonowych. Lira korbowa w swojej długiej historii wiązała się z różnymi rodzajami muzyki, służyła różnym stanom i warstwom społecznym. W średniowieczu wykorzystywana była głównie w religijnej polifonii. Później towarzyszyła świeckiej monodii, twórczości epickiej i lirycznym pieśniom trubadurów. Gdy pod koniec średniowiecza zaczęła opuszczać mury klasztorów, kościołów i uniwersytetów, rozprzestrzeniła się po Europie i zaczęła wzrastać jej rola w muzyce świeckiej. Od XVII w. jest to już przede wszystkim instrument ludowy. W większości wschodnioeuropejskich źródeł literackich, ikonograficznych i etnograficznych jest ona atrybutem Lirnika / Dziada.
DZIAD
W bardzo zróżnicowanym, wielowarstwowym środowisku żebraków Dziad należał do warstwy najwyższej. Wiele wiedział o rzeczach świętych, znał „skuteczne” modlitwy i zabiegi magiczne, umiał leczyć, sporządzać lecznicze mikstury, znał się na ziołach, dużo wiedział o świecie, nauczał i moralizował, znał legendy, przede wszystkim zaś śpiewał i grał. Jeśli był ślepcem, to – jak wierzono – miał jeszcze dar duchowego widzenia rzeczy teraźniejszych i przyszłych. Dziadowie/Lirnicy odbywali pielgrzymki do świętych miejsc kultu chrześcijańskiego, przybywali na odpusty, targi i jarmarki, śpiewali i grali pod kościołami, na cmentarzach i w karczmach, odwiedzali chłopskie chaty, szlacheckie dwory, miasteczka, a nawet duże miasta. Repertuar dostosowany był do okoliczności. Wykonywali pieśni religijne, historyczne dumy, ballady, często pieśni o treściach społecznych i nowiniarskich, nierzadko również melodie taneczne.
Zegar bije czas płynie jako w rzekach wody.
Strzeż się nie nagrodzonej o człowiecze szkody.
Zegar bije, świat swoje cukruje godności,
O jak wielu już zwiodły jego obłudności
Zegar bije, ciało cię uciechą częstuje,
A zawetyć piekielne gorzkości gotuje.
Zegar bije, ciebie wnet na sąd zawołają,
Na którym ledwie święci sprawę wygrywają.
Zegar bije, śmierć życie ścina na inszy świat,
Ty nie wiesz czy w twej drodze trafisz na dobry trakt.
Zegar bije, już wieczność, wieczność następuje………….
Słuchowisko „Zegar bije” / Teatr Polskiego Radia / 2011
Nagroda za reżyserię na Festiwalu Dwa Teatry 2012
„Zegar bije” i „Mistrz Manole” autorstwa tandemu Błaszczyk/Hałas przypominały radiu o randze źródłowej literatury mówionej, szamańskiej i niezapisywalnej „
Autor:
Darek Błaszczyk i Jacek Hałas
Reżyser:
Darek Błaszczyk
Realizator:
Andrzej Brzoska
Muzyka i opracowanie muzyczne:
Jacek Hałas
Obsada:
Jacek Hałas (Opowiadacz), Gosia Steczkowska (Marysia), Dorota Landowska (Matka/Boginka Leśna), Grzegorz Damięcki (Ojciec), Anna Milewska (Babcia), Emilia Krakowska (Szeptucha), Tadeusz Borowski (Doktór), Jan Pęczek (Ksiądz), Płaczki: Magdalena Komorek, Urszula Komorek, Natalia Jakubowska, Ewa Hornich
Zegar bije to wyjątkowa w swojej formie opowieść o chorobie i śmierci małej dziewczynki, którą snuje Opowiadacz. Jak pogański wajdelota przy wtórze liry korbowej wyśpiewuje historię chorej Marysi. Rodzice próbują wszelkich sposobów, by pomóc córce – wzywają lekarza, księdza, wiejską szeptuchę.
W słuchowisku mieszają się porządki pogańskie i chrześcijańskie: śpiewy modlitw przeplatane są z zaklinaniem wiejskiej znachorki. Przedwieczny lęk przed śmiercią, próba oswajania spraw ostatecznych – oto tematy, które w oryginalnej formie podejmują twórcy słuchowiska.
Ogromną rolę w słuchowisku odgrywają dziadowskie pieśni w wykonaniu Jacka Hałasa, który dotarł do niezliczonych śladów zapomnianego bogactwa utworów o marności tego świata, o śmierci i wędrowaniu dusz, o grzechu i wybawieniu, o wiecznej szczęśliwości i potępieniu.
Spektakl teatralny „Zegar bije” / 2012
REŻYSERIA: Dariusz Skibiński
MUZYKA: Jacek Hałas
SCENOGRAFIA: Jacek Hałas, Dariusz Skibiński
Aktorzy/Muzycy: Jacek Hałas (śpiew, lira korbowa, akordeon, drumla, kaval), Alicja Choromańska Hałas (gardon, perkusjonalia ludowe), Julia Hałas (ksylofon), Antoni Hałas (wiolonczela), Jakub Hałas (akordeon), Jonasz Hałas (trąbka).
Produkcja: Międzynarodowy Festiwal Teatralny WERTEP / Stowarzyszenie Kulturalne Pocztówka, Policzna
Koprodukcja: Centrum Rezydencji Teatralnej SCENA ROBOCZA
premiera krajowa /Jurta/: Festiwal Teatralny Wertep, lipiec 2012
premiera międzynarodowa /plener/: Dania, sierpień 2012
premiera poznańska /sala/: Poznań, listopad 2012
W lirycznych poetyckich obrazach opowiadamy o sprawach najważniejszych – miłości, śmierci, wędrówce. Każda scena jest jak średniowieczny mansjon, pełen starych feretronów, ludowych kilimów, magicznych obrazów, muzyki i śpiewu. Spektakl oparty jest na pieśniach dziadowskich zebranych przez Jacka Hałasa oraz muzyce napisanej i zaaranżowanej na sześcioosobową rodzinną orkiestrę oraz Hałasów w aktorskiej odsłonie.
Integralną częścią spektaklu jest ręcznie wykonana scenografia stworzona z tradycyjnych tkanin pochodzących głównie z Podlasia (kilimy, feretrony oraz drewniane rzeźby), zestawionych z malarstwem belgijskiego surrealisty Rene Magritte’a oraz XVII wiecznymi grafikami.
Spektakl powstał na Podlasiu dla Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Wertep, i w pierwszej wersji grany był w Jurcie. Po jakimś czasie przygotowaliśmy również wersję plenerową, a w ramach rezydencji artystycznej w poznańskiej Scenie Roboczej wersję sceniczną. Od premiery w 2012 roku grany był z powodzeniem do 2022 r. w całej Europie.
