Camino de Santiago
Droga Św Jakuba prowadząca do Santiago de Compostela w północno-zachodniej Hiszpanii, przemierza trakty pełne śladów wspaniałego dziedzictwa narodów Europy. Od ponad tysiąca lat wybierają się nań zarówno pobożni pielgrzymi, jak i osoby zainteresowane kulturą, przygodą i drugim człowiekiem. Wszyscy, niezależnie od wyznania i światopoglądu, zgodnie określają Camino de Santiago jako niezwykłą przestrzeń duchową.
Camino Polaco
W średniowieczu każda pielgrzymka rozpoczynała się od progu własnego domu. By przywołać tę piękną ideę oparłem muzyczną opowieść na trzech filarach: mało znanej tradycji pieśni dziadowskiej, ciekawym historycznym instrumentarium i gronie znakomitych wykonawców mieszkających w przysłowiowym „domu”, czyli w Polsce. W warstwie muzycznej i tekstowej punktem wyjścia są polskojęzyczne pieśni zaczerpnięte z bogatej tradycji pielgrzymów, wędrownych śpiewaków – Dziadów pochodzące z regionow, przez które przebiegają polskie odcinki Drogi Św Jakuba (Camino Polaco). Posłużyły one za inspiracje do stworzenia wariacji muzycznych które prowadzą słuchacza przez kolejne etapy wyimaginowanej wędrówki z Wielkopolski do Santiago de Compostela wiodącej przez Czechy, Niemcy, Szwajcarię, Francję i Hiszpanię.
Myśląc o instrumentarium i brzmieniach, które mogłoby przenieść słuchacza na Szlak Jakubowy jako pierwsza jawi się oczywiście Lira Korbowa. Ten średniowieczny instrument będący na wschodnich rubieżach podstawowym narzędziem muzycznym wędrownych śpiewaków (Dziadów) towarzyszył pielgrzymom, pątnikom aż do początku XX w. Pierwsze historyczne wzmianki z X wieku związane są z półwyspem Iberyjskim, zaś najstarsze wyobrażenie liry korbowej znajduje się właśnie na Portalu Chwały katedry św. Jakuba w Santiago de Compostela. Kolejnym instrumentem ważnym w kontekście pieśni i wędrówki po Camino de Santiago jest Lutnia, która budowała przez stulecia pejzaż muzyczny w zachodniej Europie. By zaznaczyć na muzycznej mapie podróży kolejne jej etapy chcemy przywołać też charakterystyczne brzmienia takich instrumentów jak hiszpańska Gaita, perskiej proweniencji Cymbały czy „najmłodsze” brzmienie jakie daje Akordeon.
Skład zespołu:
Jacek Hałas – koncepcja i reżyseria koncertu, śpiew, lira korbowa, akordeon, muszle św Jakuba
Ania Broda – cymbały i śpiew
Jan Kiernicki – lutnia
Anton Korolev – gaita
Jakub Hałas – akordeon
Camino Polaco – mapa podróży
Program koncertu wraz z topografią oraz źródłami inspiracji
PROLOG / Na progu domu
(inspiracje – chodzony „służba przed czepcem” na Biskupiźnie, czyli ostatni taniec panny młodej ze starszym drużbą przed oczepinami, tańczony był przez drużbów z batami i druhny w bardzo charakterystyczny sposób. Różnorodne formy Chodzonego stanowią prototyp poloneza – polskiego tańca narodowego. Chodzonym wprowadzano młodych po ślubie do domu, poruszając się parami w uroczystym korowodzie po obwodzie koła za parą prowadzącą. W wielu subregionach w Wielkopolsce w rytmie chodzonego opuszczali też dom weselny uroczyście żegnani goście .
1. Służba / cały zespół / Kompozycja instrumentalna (Jacek Hałas) na podstawie melodii chodzonego z Wielkopolski „Służba przed czepcem” z Domachowa
2. Ania Broda – solo cymbały impresja instrumentalna
ŹRÓDŁO / Dolnośląska Droga św. Jakuba / kierunek – Czechy
(inspiracje – Sanktuarium w Jakubowie / powiat polkowicki). Według (niepotwierdzonych do końca) przekazów na tych terenach istniała już drewniana świątynia za panowania Mieszka Pierwszego w roku 991. Nieopodal wsi Jakubów znajduje się znane już do XII w. Cudowne źródło, miejsce, do którego udają się pątnicy. Nosi ono nazwę św. Jakuba, od którego imienia przyjęła się nazwa miejscowości.
3. Ania Broda – opowieść / legenda ludowa z Wielkopolski „Żmij” z towarzyszeniem cymbałów + Jacek Hałas partie wokalne
4. Źródło / Jacek Hałas – śpiew, lira korbowa – pieśń dziadowska, apokryficzna “O wędrówce Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus, o zbójcy i źródle” (zbiory własne)
Źródła apokryficzne zawierające różne wersje legendy – Ewangelia Dzieciństwa Arabska, Ewangelia Pseudo- Mateusza, Złota Legenda. “Złota legenda” powstała w drugiej połowie XIII w, a jej autorem jest Jakub de Voragine, włoski dominikanin, a następnie arcybiskup Genui. U schyłku śrdniowiecza dzieło to cieszyło się ogromną popularnością. Do dziś zachowało się przeszło tysiąc jej bogato iluminowanych i zdobionych rękopisów
ORGANY / Wielkopolska Droga św. Jakuba / kierunek – Niemcy
(inspiracje – Sanktuarium w Głuszynie). Do najcenniejszych zabytków kościoła p.w. św. Jakuba Większego Apostoła należy zaliczyć organy piszczałkowe zbudowane przez Friedricha Ladegasta z Weissenfels. Instrument ten przedstawia wysoką wartość jako zabytek kultury muzycznej XIX stulecia.
Bambry – Oskar Kolber tak pisał o Bambrach (emigrantach z Bawarii): „Bambry […] przybyli tutaj sprowadzeni jako osadnicy w różnych epokach, w części po spustoszeniu kraju przez Szwedów (1656) i grassującem w r. 1710 morowem powietrzu, a głównie (bo całemi rodzinami) około roku 1740-90. Przynieśli ze sobą obyczaj i język południowo-niemiecki”. Ow lud zamieszkuje wsie Winiary, Wilda, Dębiec, Rataje, Zegrze; lud w większości niemiecki, w mniejszej (np. na Żegrzu) polski lub wpół-polski, w Poznaniu dobrze znany, bo zaopatrujący miasto to w potrzebne mu wiktuały w dzień targowy.
5. Jan Kiernicki – solo lutnia “La Spagna” (Manuskrypt Thibault, ok.1500 r.)
6. Jop (Hiob) w wersji “organowej” na dwa akordeony i śpiew (Jacek i Jakub Hałasowie)
Zapisy z zeszytów śpiewaków pogrzebowych oraz O.Kolberg /pieśń dziadowska, W.Ks.Pozn IV, Tom 12, pieśń nr 615/ . Najstarsze zachowane wersje pieśni o św. Hiobie pochodzą z XVI i XVII wieku, jednak badacze zgodnie uznają, że zarówno rękopis z Biblioteki Uniwersyteckiej we Lwowie, jak i tekst z wydanych około 1607 roku “Pieśni postnych starożytnych”, są późniejszymi przekazami utworu średniowiecznego. Pieśń znajdujemy także w innych zapisach, między innymi w kancjonale Stanisława Serafina Jagodyńskiego “Pieśni katolickie nowo reformowane” wydanym po raz pierwszy w 1638 roku. Najpóźniej w XVII wieku utwór stał się za sprawą przekazu ustnego elementem kultury ludowej. Funkcjonuje do dziś w repertuarze śpiewaków pogrzebowych podczas tzw. Pustych Nocy (śpiewy funeralne gromadzących bliskich i znajomych osoby zmarłej na czuwaniu przy jej ciele).
GÓRY / Beskidzka Droga Św. Jakuba / kierunek – Austria, Szwajcaria
(inspiracje – Sanktuarium w Szczyrku, droga od Litmanowej na Słowacji do Ołomuńca w Czechach). Nauki Lutra (1517) zostały dobrze przyjęte w Rzeczypospolitej oraz u jej bezpośrednich sąsiadów. Szczególne uznanie zyskały na terenach Prus Książęcych, na Śląsku Cieszyńskim, w Małopolsce i w Wielkopolsce. Na Śląsku Cieszyńskim luteranizm wprowadził, rządzący wtedy księstwem cieszyńskim Wacław III Adam, który spopularyzował to wyznanie na tyle, że luteranizm stał się dominującym wyznaniem w Księstwie. Również książę Fryderyk II, należący do śląskiej gałęzi dynastii Piastów, wprowadzał na swoich ziemiach luteranizm.
Modlitwa “Oj teraz się dzień nachylił” pochodzi z nagrań: “Pieśniczki z kancenoła. Pieśni religijne ewangelików ze Śląska Cieszyńskiego” CD2 nr 10
7. Jakub Hałas + Anton Korolev / Ländler Suite instrumentalne melodie z regionu Appenzell na fidel i akordeon
8. „Oj teraz się dzień nachylił” / Ania Broda śpiew/ + cymbały, alphorn, kielichy
DZWON / Mazowiecka Droga św. Jakuba /kierunek – Francja
(inspiracje – Kościół farny w Piotrkowie Trybunalskim) / „Dzwon Św. Jakuba można policzyć do większych dzwonów w kraju naszym; daje się on słyszeć w znaczniejsze tylko uroczystości, codziennie zaś, po przedzwonieniu na wieczorny Anioł Pański, uderzają weń sercem dziewięć razy z pewnemi po każdem uderzeniu przestankami…”
9. Jakub Hałas solo – walc francuski
10. Bourrée Marrakech (na podstawie kompozycji Daniela Vacheresse)- Jakub Hałas akordeon, Jan Kiernicki lutnia, Anton Korolev lira korbowa
11. „Polska korono” (pieśń dziadowska, O.Kolberg, Mazowsze II) 9 zwrotek – 9 dzwonów, Jacek Hałas śpiew, dzwon / Ania Broda śpiew, cymbały, Anton Korolev – szałamaja, Jakub Hałas – akordeon, Jan Kiernicki – lutnia /
ŚWIĄTYNIA / via Regia / kierunek – Hiszpania
(inspiracje – Sanktuarium św. Jakuba Ap. w Małujowicach) . Kościół ma jeden z najbogatszych w Polsce cykli gotyckich malowideł ściennych. Tworzy on cykl biblijny, pomyślany jako Biblia pauperum. Niezwykle ciekawy jest bogato rzeźbiony portal z tympanonem przedstawiającym koronację Matki Boskiej, nawiedzenia św. Elżbiety i pokłonu trzech króli. Tympanon obramowany jest cyklem rzeźb Panien mądrych i głupich oraz rzeźbionymi rozetami i elementami roślinnymi.
12. Bourrée 2 temps “Aurore Sand” – Anton Korolev – fidel, Jan Kiernicki – gitterna, Jacek Hałas – lira korbowa
13. Anton Korolev solo – gaita mel ludowa “Aires de Ponteverda”
14. “Pieśń o św. Jakubie Apostole” Ania Broda – śpiew / + Panowie / tekst śpiewnik Pelpliński nr 624/
Pieśń autorstwa księdza, Piotra Rossgrocha na melodię ludową od babci Ani Brody (druk 1676, Poznań, wydawnictwo pt: “Swiatła y ognie nocne rożnych czasow widziane w kościele y około kościoła s. Jakvba Apostoła na Piaskowie przy Ostrorogv, dobrodzieystwa także y łaski Boskie otrzymane, o sierpie przytym do ręki przyrosłym, ktory na tymże mieyscu przy mszy swiętey odpadł, poprzysiężone na commissiach zeznania – na większą chwałę apostołowi Chrystusowemu Jakvbowi swiętemv rozsławiać dozwolone”)
15. Finał – „O pannach mądrych i głupich” Jacek Hałas – śpiew, muszle św. Jakuba / Anton Korolev – szałamaja, śpiew / Jan Kiernicki – lutnia, śpiew/ Ania Broda – cymbały, śpiew, Jakub Hałas – akordeon, śpiew / melodia za Faustino Santalices „Alalá”, tekst wg “Kancjonał czyli śpiewnik dla chrześcijan ewangelickich” / Cieszyn 1865 /
EPILOG / Fisterra / na końcu świata
(inspiracje – tradycyjny taniec z Galicji hiszpańskiej a rytmie 6/8. Słowo „muiñeira” oznacza zarówno kamień młyński, jak i młynarkę (jeśli prowadzi młyn), lub młynarzową (jeśli jest żoną młynarza).
16. Muiñeira / Galicia / Anton Korolev – fidel / gaita, Jan Kiernicki – lutnia, Jakub Hałas – akordeon, Jacek Hałas / muszle św. Jakuba / pandereta, Ania Broda – cymbały
